Уйғур мумтоз адабиёти ва унинг вакиллари ижодига Жалолиддин Румий, Абдураҳмон Жомий, Саъдий Шерозий, Низомий Ганжавий, Низомиддин Алишер Навоий, Бобораҳим Машраб каби буюк шоир ва мутафаккирларнинг ижоди катта таъсир кўрсатди.
“Уйғур шоирлари ижодини Алишер Навоийнинг бадиий меросисиз тасаввур этиш мумкин эмас. Хусусан, ХVII–ХIХ асрларда улуғ устозга шогирликни орзу қилмаган уйғур шоири йўқ десак, муболаға бўлмайди”, дейди бу ҳақда адабиётшунослар.
Қуйида турли даврларда яшаб, уйғур шеърияти ривожига муносиб ҳисса қўшган турли шоирлар ижодидан намуналар эътиборингизга ҳавола этилмоқда.
Муҳаммад Сиддиқ ЗАЛИЛИЙ
(ХVII асрнинг охири ва ХVIII асрнинг иккинчи ярми)
Уйғур тилидан
Омонбек Жалилов табдили
* * *
Сени Лайлию Раънодек ажойиб дилрабо дерлар[2],
Мени Мажнуни ҳайрондек кўйингда бир гадо дерлар.
Ажабдур эй шаҳи хўбон кечаю кундуз ишқингда,
Ҳамиша мен наво қилсам, доғи сен бенаво дерлар.
Боқибон эл сори, жоно, юзингдин бир ниқоб олсанг,
Руҳингни чун моҳи анвар, тажаллийи Худо дерлар.
Табассум айлабон токи, назар қилсанг гўристонға,
Туриб гўрида барча мурда, унга ҳасрато дерлар.
Кўрубон баъзи ошиқларки, ҳалқа-ҳалқа зулфингни,
Азалдин бирга солғон бу ҳама занжири по дерлар.
Юриб сўрдим табиблардин надур бу дардима дармон,
Табиб айтурки, эй нодон, бу дардни бедаво дерлар.
Отининг хоки роҳига Залилий юзини сурди,
Нидо келдики қасрингдин, кўзинг сур, тўтиё дерлар.
НАВБАТИЙ
(ХVII асрнинг охири ва ХVIII асрнинг биринчи ярми)
* * *
Чиқди ногоҳ маҳваши турфа нигори ўзгача,
Очилиб, чун лола аҳмар, гулузори ўзгача.
Икки шаҳло кўзлари кўнглим қушини қилди сайд,
Мубтало айлаб мани ёри нигори ўзгача.
Отди мужгон ўқлари пайваста қошин ё қуруб,
Тегди новак ўқлари, қилди қарори ўзгача.
На илож айлай ёронлар, дард ўлдирди мани,
Барча дардлар бир сари, ўқ захмкори ўзгача.
Ястанибдур моҳитобон чеҳрасин пинҳон этиб,
Аждаҳо янглиғ ики зулфи, нигори ўзгача.
Муддао қўймас анинг ҳуснин тамошо қилғали,
Икки саф лашкар турубдур, сад ҳазори ўзгача.
Муддатидур мунтазирдурмен жамолига анинг,
Раҳм этгай деб қилурмен нола зори ўзгача.
Келмагай оламга андоғ нозанин маккорае,
Бир тараҳҳум золими ҳардам шикори ўзгача.
Кеча-кундуз мен жамоли шавқида бўлдим хабар,
Кошки, бу Навбатийга ё бўлса ёри ўзгача.
Хожа Ёқуб Арший
(1685–1756)
* * *
Жилвагар бўлди манго бир канизаки нозуккина,
Кокули ҳар ён сочилғон, қоп-қора кўзлуккина.
Ёшлиғ айларму ва ё шўхлуқ қилурми, билмадим,
Лобалар кўргузмиш ул ҳар лаҳза юз турлуккина.
Лабларидин жон берурда нози ишвасин кўрунг,
Жон олурда йўқ эмиш мундоғ яна чобуккина.
Сабзаи гул рангида бир ҳол йўқдур ёзу қиш,
Турфадурким, қип-қизил мангзи[3], қошидур кўккина.
Айтиб эрди бир куни, келгил хуморингни ёзай,
Деб экан, борсам умид айлаб, бори ўтруккина.
Шўхлуқ ижнос этиб, билмай нечадин тутма саҳл,
Гарчи ўғлонваш эрур ул, бўлса ҳам сўзлуккина.
Шўхи жавлон, жилваи кофир, шеваси сайёдлиқ,
Сарви қад, сиймин зақан, ҳам орази ўтлуққина.
Нимча норанжи, қизил кўнглак, бошида қарқара,
Сунбули бешдин ўрулган, тол чибиқ бўрклуккина.
Арший, ёшлар васфида ёшлиқлиқингни қўймойин,
Лоуболиқ[4]дин дединг сўзлар, бу эмди шуккина[5].
Футуҳий
(ХVII асрнинг охири ва ХVIII асрнинг биринчи ярми)
* * *
Бир кичик дилбар кўриб мен қомати нозуккина.
Ғунча лаб ҳаваста эрур қип-қизил ўнглуккина.
Гарчи ёшидур кичик, ширин лаби асру сучук,
Ҳар боқишда кўзининг иймоси бир турлуккина.
Ашкдек бир ерда самоъ-жилва айлаб ҳар тараф,
Қирмизи кўнглак ичида тор тишик бўркликкина.
Кулмусуб деди манга: бир кун санга раҳм айлагум,
Кўзидин билдимки, эрмас хандаси ўтруккина.
Навмид[6]им эрди бу ёлғон ваъдасидин сурулуб,
Ёш болалар ичра кўрдим ногаҳон сурлуккина.
Ихтиёр этдим аёғин ўфкали, қилмай қабул,
Сесканиб қочди самандин сакратиб чобук[7]кина.
Чунки кўрдим мунча макру шевалар андин дедим,
Эй Футуҳий, ун чиқармай энди бўлғил шуккина.
Маҳзун
(ХVIII аср)
* * *
Гул яқо чок айлади, рухсори олингни кўриб,
Сарви ар-ар титради нозук ниҳолингни кўриб.
Янги ой қон йиғлади, эрмас шафақ чарх узраким,
Қоматин хам айлабон, мушкин ҳилолингни кўриб.
Сайр этиб кўнглум қуши боғланди зулфунг домиға,
Дона янглиғким, лабинг устида холингни кўриб.
Хизр суйи бирла Исо ёшуниб бўлди хижил,
Лаълинг ичра ногаҳон ширин зилолингни кўриб.
Бир нафас жон турмасун танда, сани гар кўрмасам,
Хизр умридур манго ўлсам жамолингни кўриб.
Жаннат ул-фирдавс аро сан бўлмасанг, эй маҳжабин[8],
Тонг эмасдур кечсам андин чун висолингни кўриб.
Эй кўнгул, кўйида бўлдинг неча йилдин нотавон,
Раҳмиси келмасму бир озурда ҳолингни кўриб.
Аҳли дунёнинг ипак тўнини қилма орзу,
Эй фақир, шукр эт, чу бўлғон эски шолингни кўриб.
Маҳзуно, май истасанг синдур кўнгулни, бўл гадо,
Дайр пири май берур, синган сафолингни кўриб.
Қаландар
(ХVIII асрнинг ўрталари – ХIХ асрнинг биринчи чораги)
* * *
Илитди кўнглумни Хўтанда бир ажойиб дилбари,
Ул париваш нозанин бир боқмади ошиқ сари.
Ким кўрибдур бу жаҳон ичинда мендек зорни,
Юрак-бағри кабобу кўзлари хунборни.
То санга бердим кўнгилни, эй маҳи номеҳрибон,
Кўрмади ҳеч ким бу олам ичра мендек хорни.
Не бўлур қатл айласанг сен Ҳайдари каррордек,
Шум рақибу золиму хунхораи бадкорни.
Не илож айлай, мусулмонлар, мен ул сайёдга,
Жон қушумға дом этибдур турраи[9] таррорни.
Не бўлурким манга ҳам бир илтифоте айласа,
Лутфунг ила қул қилибсен мўъмину куффорни.
Қилмади Жамшиду Искандарга бу дунё вафо,
Чолғил, эй мутриб, рубобу, қонуну сеторни.
Давр агар сурсанг Сулаймондай, эй олий гуҳар,
Қилдурур охир сани, бу чархи ноҳамворни.
Топмадим излаб, Қаландар, даҳр аро бошдан аёқ,
Дегали рози дилим бир соҳиби асрорни.
Охунд Мулла Машҳурий
(ХVIII аср)
* * *
Ғунча лаълингға, эй ширин даҳан, суйгум келур,
Боғи ҳуснингға кирибон ғунчалар узгум келур.
Тийра хотир ҳамнишинлардан ер узра мен малул,
Осмон узра чиқиб ойлар билан юргум келур.
Бўлмаса лаъли шакарборинг баҳам мен ташнага,
Қанд сувни ичмайин, ҳасрат суви ичгум келур.
Дуди оҳимни менинг ўрлатма, оч шамъи жамол,
Мендумен парвона, дийдор ўтида куйгум келур.
Ўтмагил тунда равон салқинидек умри азиз,
Остони ёрда бир неча кун турғум келур.
Гул совуқ салқиндан очилур, доғи мен гул каби,
Хасм еткурса совуқ сўз, гул каби кулгум келур.
Аҳли дунё, аҳли фақир бу иков ҳолин кўруб,
Зар қаболарни қўйиб, пашмин[10] қабо кийгум келур.
Шум ғанимлар юзидан яхшидурур ўлум юзи–
Ким, рақиби шум рўларни кўруб ўлгум келур.
Куфрдур аҳли тариқат мазҳабида ким, риё,
Худнамо зоҳидларни Машҳурий ўлтургум келур.
Гумном
(ХVIII аср)
* * *
Қошинг кўргач, нечук айланмайинким қиблагоҳимдур,
Аёғингга нечук бош урмайинким саждагоҳимдур.
Лабинг истаб недан жон бермайин оби ҳаёт андин,
Юзинг кўргач, нечук кўз очмайин барқи моҳимдур.
Чекиб учқинлар урғон оҳ била бошимға чирмашқон,
Гадолиғ шаҳлиқиға бошима зардан кулоҳимдур.
Юзинг ҳажриға сабр этмай, ўт узра мушки тушгандек,
Эмас ҳолинг ёпушган мардуми чашми сиёҳимдур.
Юзингни ғайридан асраб, кун олдин абр тутгандек,
Сочинг эрмас, юзинг атрофи узра дуди оҳимдур.
Недин сарви қадингни гулшани жонда макон этмай,
Алиф қаддингни жоним ичра беркитган илоҳимдур.
Чаманда гул, фалакда ахтар эрмас қон ютиб афғон,
Юракдур еру кўкда ҳуснинг ахтарған нигоҳимдур.
Рақиблардан ғамим йўқ, берса роҳат ғамзае чашминг,
Ани барҳам урарға кипригинг ҳайли сипоҳимдур.
Нетурдум жону кўнглим бегумон, сендан гумон этдим,
Севингандек топиб гавҳар, шакар хандинг гувоҳимдур.
* Манба: Хитой халқ республикаси Шинжон уйғур автоном ўлкаси уйғур мумтоз адабиёти тадқиқот жамияти томонидан “Шинжон халқ нашриёти”да турли йилларда нашр қилинган китоблардан фойдаланилган.
[2] Худди шундай матлали ғазал Б.Машрабда ҳам учрайди.
[3] Мангзи – юзи.
[4] Лоуболиқ – йўқлик.
[5] Шуккина – индамай туриш.
[6] Навмид – ноумид.
[7] Чобук – чавандоз.
[8] Маҳжабин – Ой.
[9] Турраи – кокил.
[10] Пашмин – оддий мато, бўз.
2018/2
Ижтимоий тармоқларда ёйиш:
https://jahonadabiyoti.uz/2018/04/25/%d1%83%d0%b9%d2%93%d1%83%d1%80-%d0%bc%d1%83%d0%bc%d1%82%d0%be%d0%b7-%d1%88%d0%b5%d1%8a%d1%80%d0%b8%d1%8f%d1%82%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d0%bd/